Loading...
Please wait, while we are loading the content...
Similar Documents
Prawo negacji negacji w dziejach refleksji nad językiem naturalnym
| Content Provider | Semantic Scholar |
|---|---|
| Author | Zabrocki, Władysław |
| Copyright Year | 2007 |
| Abstract | The paper deals with the philosophical assumptions of linguistic theories. It is concerned with three paradigms of linguistic thought (generativist, structuralist, and historical-comparative). Its main thesis is a proposal to treat the psychological approach assumed by generativists as a peculiar dialectical transformation of the psychological assumptions of the historical-comparative linguistics. Tradycja dociekań metodologicznych zobowiązuje do uprzedniego zajęcia ogólnego stanowiska w kwestii przedmiotu badań oraz procedur badawczych przeprowadzanych w ramach językoznawstwa, zanim poddane zostaną analizie dzieje tego obszaru refleksji naukowej. Oczywiście moŜna sobie wyobrazić radykalną zmianę w ramach obu wymienionych perspektyw teoriopoznawczych, aŜ do momentu całkowitego braku jakiejkolwiek korespondencji łączącej oparte na nich kolejne propozycje językoznawcze. Wydaje się jednak uzasadnione przyjęcie pewnych ramowych ustaleń, które pozwolą zachować spójność dalszym rozwaŜaniom. ZałóŜmy, Ŝe lingwistyka jest nauką empiryczną. Tym samym wyróŜnioną procedurą badawczą będzie tutaj wyjaśnianie, a wykluczony będzie taki wariant zwrotu dziejowego językoznawstwa, gdzie następuje przejście od lingwistyki empirycznej do formalnej czy odwrotnie. MoŜliwa jest natomiast transformacja w zakresie kryteriów doboru danych empirycznych, które zabezpieczają przed eksplanacją ad hoc. (np. uznawane są dane: 1. bądź introspekcyjne bądź ekstraspekcyjne; 2. uzyskane dzięki bezpośredniemu kontaktowi z rzeczywistością językową bądź pochodzące z przeprowadzonych eksperymentów; 3. podlegające procedurze pomiaru albo takiej procedurze niepodlegające). W kwestii przedmiotu badań lingwistyki zakładamy, Ŝe zaliczenie jej do nauk empirycznych pociąga za sobą przyjęcie realistycznej perspektywy teoriopoznawczej wobec języka naturalnego. MoŜliwe oczywiście są takie warianty tego stanowiska, które sprowadzają się na przykład do psychologistycznego bądź socjologistycznego rozumienia przedmiotu badań lingwistyki lub przy innym spojrzeniu do realizmu immanentnego bądź transcendentalnego. Przeprowadzone dalej rozwaŜania stanowią w znacznej mierze konkluzje rozumowań i badań obecnych w mojej pracy: Psychologizm i socjologizm w dziejach transformacyjno-generatywnej refleksji nad językiem naturalnym. Tam teŜ odsyłam po bardziej obszerne komentarze do poruszonych niŜej problemów. W tym miejscu warto jednak krótko, ale wyraźnie podać, chociaŜ niektóre elementy IN V E ST IG A T IO N E S L IN G U ST IC A , V O . X IV ; P O Z N A Ń , D E C E M B E R 2006 Ivestigationes Linguisticae, vol. XIV 14 perspektywy badawczej wypracowane we wspomnianej monografii. Celem tej prezentacji nie będzie jakiekolwiek ich uzasadnienie, lecz tylko konieczne dla spójności i jasności niniejszego tekstu zasygnalizowanie niejako wypreparowanych z otoczenia poznawczego sterylnych idei filozoficznojęzykoznawczych. OtóŜ po pierwsze dokonane zostało w rzeczonej pracy wyróŜnienie akwizycyjnej funkcji języka obok komunikacyjnej. Funkcja ta wydaje się być specyficzna dla języków naturalnych. Natomiast języki sztuczne, sformalizowane nie są wyposaŜone w tą funkcję. Stąd odróŜnienie akwizycyjności od wyuczalności (learnability). Akwizycyjność wymaga odwołania się do wprowadzonej przez R. Jakobsona metajęzykowości (tej cechy pozbawione muszą być języki sztuczne, sformalizowane), a takŜe jest wiązana w omawianej pracy ze społecznym wymiarem języka, co równieŜ nie przysługuje wyuczalności. Po drugie wprowadzono pojęcie kompetencji akwizycji języka, na którą składałyby się przekonania normatywne i dyrektywalne niezbędne dla efektywnego realizowania celów związanych z opanowaniem języka. WyróŜniono 3 poziomy analizy wiedzy językowej: indywidualny, społeczny i uniwersalny, co pozwoliło na sformułowanie nowej definicji uniwersaliów językowych. OtóŜ za uniwersalia (w sensie Chomsky'ego) uwaŜa się składniki takiej wiedzy językowej, która jest niezbędna (choć niewystarczająca) dla akwizycji dowolnego języka naturalnego. Takie rozstrzygnięcie uprawnia do zaliczenia do zbioru uniwersaliów takich elementów, które nie muszą występować w kaŜdym języku naturalnym. MoŜliwe staje się traktowanie uniwersaliów jako elementów kultury, a nie natury – jak postuluje Chomsky. Po trzecie dokonano rekonstrukcji metodologicznej dwóch typów wyjaśniania faktów językowych przeprowadzanych w szkole Chomsky'ego: przyczynowego i funkcjonalnego. Dotychczas odnotowywano w literaturze przedmiotu tylko pierwszy z wymienionych rodzajów wyjaśniania jako charakterystyczny dla wspomnianej teorii. WyróŜnienie akwizycyjnej funkcji języka pozwoliło na zaproponowanie funkcjonalnej eksplanacji jako charakterystycznej dla etapu rozwoju gramatyki transformacyjno-generatywnej nazywanego Teorią Zasad i Parametrów. Wynik ten wydaje się całkowicie odbiegać od obiegowej wykładni metodologii generatywizmu. Powszechnie wyjaśnianie funkcjonalne wiązane jest z komunikacyjnym uŜyciem języka, które nie stanowi obiektu badań teorii Chomsky'ego. RozwaŜymy teraz trzy paradygmaty myśli lingwistycznej. WyróŜnimy chronologicznie jako pierwszy paradygmat historyczno-porównawczy, jako drugi strukturalistyczny i jako trzeci generatywistyczny. Poznawczo pierwotnym uczynimy paradygmat generatywistyczny, poniewaŜ dopiero w świetle podejmowanych w jego ramach czynności badawczych, rysują się jaśniej charakterystyczne własności działań lingwistów strukturalistycznych, a zwłaszcza dziewiętnastowiecznych i współczesnych komparatystów. Zasadniczym celem niniejszego referatu jest postawienie tezy o występowaniu swoistej toŜsamości przedmiotu badań lingwistyki historyczno-porównawczej i generatywistycznej. OtóŜ twierdzimy, Ŝe głównymi składnikami eksplanansu wyjaśnień historyczno-porównawczych są twierdzenia z zakresu psychofizjologii akwizycji mowy. Natomiast lingwiści generatywni proces wyjaśniania prowadzą zazwyczaj przy pomocy stosownych twierdzeń, naleŜących do teorii akwizycji kompetencji językowej. Naturalnie, kategoria mowy to nie Saussurowskie parole, tak jak kompetencja w sensie Chomsky'ego to nie langue de Saussure'a. Stąd w wypracowanej przez tzw. młodogramatyków wersji paradygmatu historycznoporównawczego obecność załoŜenia o bezwyjątkowości praw językowych (głosowych). Występowanie odpowiednich okoliczności psychofizjologicznych lub fizycznych wymusza stosowne zmiany w języku. Gdyby one nie wystąpiły język byłby nieakwizycyjny trudny albo nawet niemoŜliwy do opanowania w naturalny sposób. Podobne załoŜenie przyjmuje Chomsky w ramach tzw. standardowej wersji swojej teorii, głoszącej bezwzględną konieczność występowania we wszystkich językach naturalnych uniwersaliów, bez których przyswojenie sobie tych języków nie byłoby moŜliwe. Władysław Zabrocki: Prawo negacji negacji w dziejach refleksji nad językiem 15 Warto teraz w sposób wyraźny zaprezentować bardziej szczegółowo załoŜenia filozoficzne (normy czy dyrektywy) podzielane przez przedstawicieli omawianych paradygmatów, które zdaje się łączyć zasada negacji negacji. 1 ZałoŜenie indywidualizmu metodologicznego owocujące swoistym atomizmem w traktowaniu zjawisk lingwistycznych OtóŜ w paradygmacie generatywistycznym składniki uniwersalnej gramatyki przynajmniej od momentu zaproponowania tzw. teorii rządu-wiązania (GB-theory) funkcjonują w ramach niezaleŜnych modułów. ZałoŜenie to obecne jest oczywiście takŜe w ujmowaniu języka przez generatywistów jako wiedzy indywidualnej, obecnej w umyśle/mózgu poszczególnych jednostek ludzkich. W szkole młodogramatycznej głoszono atomistyczne pojmowanie zmian językowych. Podstawowym obiektem uwagi uczyniono poszczególne fakty z zakresu historii języka. Zaś wyjaśnianie proponowane było w ramach tzw. psychologii indywidualnej. Naturalnie podstawowym elementem uposaŜenia metodologicznego strukturalisty jest pewna odmiana holistycznego spojrzenia na język. Struktura ma charakter mniej lub bardziej ponadindywidualny. Natomiast uniwersalia językowe u generatywistów są często rozumiane jako konkretne elementy fizjologicznego wyposaŜenia umysłu/mózgu. 2 ZałoŜenie psychologizmu, nakazujące ujmowanie lingwistyki jako działu psychologii Wydaje się, Ŝe sam twórca teorii gramatyk generatywno-transformacyjnych postuluje, aby po prostu zaproponowaną przez niego koncepcję uznać za psychologiczną, a nie redukować lingwistyki do jakiegoś istniejącego fragmentu psychologii. TakŜe nie przeszkadza Chomsky'emu to, iŜ sama psychologia (a zwłaszcza psycholingwistyka) rozwija się raczej w kierunku korespondującym z konkurencyjnym wobec jego propozycji kognitywnym podejściem w lingwistyce. Podobnie młodogramatycy stosowali prawa wyjaśniające zmiany językowe, których status psychologiczny był po prostu deklarowany przez samych lingwistów. Okazuje się, Ŝe standardowy etap rozwoju teorii Chomsky,ego zakłada wiele wspólnych elementów metodologiczno-filozoficznych z młodogramatycznym sposobem uprawiania lingwistyki, a poststandardowe dociekania transformacyjnych generatywistów wyposaŜone są w zaplecze metodologiczno-filozoficzne dzielone z przedstawicielami praskiej szkoły lingwistyki strukturalnej. Mianowicie psychologizm i związane z nim załoŜenia to elementy podzielane przez „wczesnego” Chomsky'ego i H.Paula, a socjologizm i funkcjonalizm to wspólne fragmenty często niejawnej świadomości metodologicznej „późnego” Chomsky'ego i R.Jakobsona. 3 ZałoŜenie o dynamicznym charakterze zjawisk językowych Strukturalizm przynosi zdecydowany zwrot w kierunku traktowania języka jako ergon. Gotowy system językowy zmusza interlokutorów do respektowania jego zasad. Miejscem kreacji jest indywidualna mowa, kapryśna i nieprzewidywalna. Tutaj, co prawda rodzą się zmiany językowe, ale prawdziwe interesującym zagadnieniem dla strukturalistów jest natura systemu tych zmian. Upowszechniające się zmiany, funkcjonalne w aspekcie komunikacyjnym, moŜna stwierdzić dopiero post factum, kiedy system juŜ jest kompletny. Czyli w istocie wyjaśnia się jego zastany kształt, a nie moment dynamicznego przejścia. Chyba, Ŝe nowo |
| Starting Page | 13 |
| Ending Page | 13 |
| Page Count | 1 |
| File Format | PDF HTM / HTML |
| DOI | 10.14746/il.2006.14.3 |
| Volume Number | 14 |
| Alternate Webpage(s) | https://pressto.amu.edu.pl/index.php/il/article/download/9088/8839 |
| Language | English |
| Access Restriction | Open |
| Content Type | Text |
| Resource Type | Article |
